Μπάνκσι: Τέχνη στο δρόμο, στο πλευρό όσων βγαίνουν στους δρόμους

 

Η τέχνη του Μπάνκσι δεν κρύβει τα προβλήματα κάτω απ’ τό χαλί.

Στην Ταινιοθήκη της Ελλάδος ανεβαίνει από αυτή τη βδομάδα η τανία «Bansky: Η τέχνη στο δρόμο», σε σκηνοθεσία του ίδιου του Μπάνκσι. Ο Τιερί Γκετά, ένας γάλλος μετανάστης στο Λος Άντζελες, με πάθος για την κινηματογραφική κάμερα, αλλά και την τέχνη στο δρόμο, πείθει διάφορους καλλιτέχνες να του επιτρέψουν να τους κινηματογραφήσει εν δράσει. Όμως, τελικά δεν έχει καμία πρόθεση να μετατρέψει σε ταινία το κινηματογραφημένο υλικό.
Ο Μπάνκσι, ο πιο γνωστός ανά τον κόσμο ακτιβιστής της τέχνης στο δρόμο, βρίσκεται στο Λος Άντζελες, έρχεται σε επαφή με τον Τιερί και γοητεύεται από την προοπτική να δώσει ενιαία μορφή στο υλικό, θεωρώντας πως έτσι μπορεί το είδος της τέχνης που υπηρετεί να ξεφύγει από τα όρια του εφήμερου.
Όταν ο Μπάνκσι αποφασίζει να στήσει ένα έργο, βάζοντας στην Ντίσνεϊλαντ ένα ομοίωμα φυλακισμένου στο Γκουαντάναμο, οι δύο συνεργάτες θα έχουν να αντιμετωπίσουν τον πανικό και την οργή του αμερικάνικου κράτους. Όταν θα καταφέρουν να γλιτώσουν από το “σιδερένιο χέρι” των μηχανισμών, θα βρεθούν αντιμέτωποι με το δίλημμα του καλλιτέχνη ανάμεσα στην παραμονή στο περιθώριο και στην υποχώρηση στο “αόρατο χέρι” της αγοράς. Όμως, πάνω απ' όλα, η ταινία είναι μια πλούσια περιπλάνηση στη δουλειά πολλών, λιγότερο ή περισσότερο γνωστών, καλλιτεχνών του δρόμου, στις ΗΠΑ και στη Βρετανία.

Γκουαντάναμο

Ο Μπάνκσι είναι γνωστός για τις καλλιτεχνικές παρεμβάσεις του στα πιο καυτά πολιτικά μέτωπα σε όλο τον πλανήτη. Το περιστατικό με την κούκλα με τα πορτοκαλί ρούχα, ομοίωμα κρατούμενου στο Γκουαντάναμο που τοποθετήθηκε στην Ντίσνεϊλαντ είναι πραγματικό.
Ο Μπάνκσι είναι στρατευμένος κόντρα στον καπιταλισμό, τον πόλεμο και την οικολογική καταστροφή και όχι μόνο. Είναι στρατευμένος και ενάντια στη μοναξιά, αλλά ακριβώς γι'αυτό παλεύει ενάντια στο σύστημα. Ίσως τα πιο γνωστά έργα του Μπάνκσι είναι αυτά πάνω στο τείχος που έχει χτίσει το ισραηλινό κράτος στην Παλαιστίνη. Είχε βρεθεί στη Δυτική Όχθη το Δεκέμβρη του 2007 μαζί με άλλους καλλιτέχνες, πολλοί από τους οποίους έκαναν εικαστικές παρεμβάσεις στο τείχος.
Οι παρεμβάσεις του Μπάνκσι και άλλων ριζοσπαστών καλλιτεχνών δεν γίνονται για να ομορφύνουν το αστικό τοπίο, δεν “δίνουν χρώμα στο γκρίζο”, ίσα ίσα αποκαλύπτουν ακόμη περισσότερο την ασχήμια, την αλλοτρίωση και την αντίθεση ανάμεσα στους ανθρώπους τις σκέψεις και τις επιθυμίες τους από τη μια μεριά και σε αυτό που τους περιβάλλει χωρίς να το έχουν επιλέξει από την άλλη. Έτσι και στην περίπτωση της Παλαιστίνης, το έργο του με το κορίτσι που κρατώντας μπαλόνια, καταφέρνει να περάσει πάνω από το τείχος, δεν ήταν απλώς μια παρέμβαση στο τείχος, αλλά κάνοντας γνωστό σε όλο τον κόσμο τι σημαίνει ισραηλινή κατοχή, ήταν ταυτόχρονα και ένα κάλεσμα για να γκρεμίσουμε και το σιωνιστικό τείχος και κάθε άλλο τείχος.




Εργατική Αλληλεγγύη

BABUSHKA (νέο τεύχος) Όχι, δεν τελείωσε το 73.... τεύχος 19

Στις 14 Νοεμβρίου 1973 φοιτητές του Πολυτεχνείου αποφάσισαν αποχή από τα μαθήματα και άρχισαν διαδηλώσεις εναντίον του στρατιωτικού καθεστώτος. Καθώς οι αρχές παρακολουθούσαν αμέτοχες, οι φοιτητές που αυτοαποκαλούνταν «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι», οχυρώθηκαν μέσα στο κτίριο της σχολής επί της οδού Πατησίων και ξεκίνησαν τη λειτουργία του ανεξάρτητου ραδιοφωνικού σταθμού του Πολυτεχνείου.

Ο πομπός κατασκευάστηκε μέσα σε λίγες ώρες στα εργαστήρια της σχολής Ηλεκτρολόγων Μηχανικών από τον Γιώργο Κυρλάκη. Το, πλέον ιστορικό, μήνυμά τους ήταν:

«Εδώ Πολυτεχνείο! Λαέ της Ελλάδας το Πολυτεχνείο είναι σημαιοφόρος του αγώνα μας, του αγώνα σας, του κοινού αγώνα μας ενάντια στη δικτατορία και για την Δημοκρατία». Εκφωνητές του σταθμού ήταν η Μαρία Δαμανάκη, ο Δημήτρης Παπαχρήστος και ο Μίλτος Χαραλαμπίδης.

Στις 3 π.μ. της 17ης Νοεμβρίου αποφασίζεται από την μεταβατική κυβέρνηση η επέμβαση του στρατού και ένα από τα τρία άρματα μάχης που είχαν παραταχθεί έξω από τη σχολή, γκρεμίζει την κεντρική πύλη. Όπως φαίνεται και στο ιστορικό φιλμ που τράβηξε παράνομα Ολλανδός δημοσιογράφος, το άρμα μάχης AMX 30 έριξε την σιδερένια πύλη τη στιγμή που επάνω βρίσκονταν ακόμα φοιτητές. Ο σταθμός του Πολυτεχνείου έκανε εκκλήσεις στους στρατιώτες να αψηφήσουν τις εντολές των ανωτέρων τους και στη συνέχεια ο εκφωνητής απήγγειλε τον Ελληνικό Εθνικό Ύμνο. Η μετάδοση συνεχίστηκε ακόμα και μετά την είσοδο του άρματος στον χώρο της σχολής. Οι φοιτητές που είχαν παραμείνει στο Πολυτεχνείο, μαζεύτηκαν στο κεντρικό προαύλιο, ψάλλοντας τον εθνικό ύμνο. Η πτώση της πύλης ακολουθήθηκε από την είσοδο μιας μονάδας ενόπλων στρατιωτών των ΛΟΚ που οδήγησαν τους φοιτητές, έξω από το Πολυτεχνείο, μέσω της πύλης της οδού Στουρνάρα.

«Εδώ Πολυτεχνείο,

εδώ Πολυτεχνείο...»

  

Οι αστυνομικές δυνάμεις που περιμένουν στα δυο πεζοδρόμια της Στουρνάρα επιτίθενται στους φοιτητές, Πολλοί φοιτητές βρίσκουν καταφύγιο σε γειτονικές πολυκατοικίες. Ελεύθεροι σκοπευτές της αστυνομίας ανοίγουν πυρ από γειτονικές ταράτσες, ενώ άνδρες της ΚΥΠ καταδιώκουν τους εξεγερθέντες. Οι εκφωνητές του σταθμου του Πολυτεχνείου παρέμειναν στο πόστο τους και συνέχισαν να εκπέμπουν το ιστορικό μήνυμα για 40 λεπτά μετά την έξοδο, οπότε συνελήφθησαν


διαβάστε το περιοδικό στην ηλεκτρονική του μορφή

Πολυτεχνείο: O Νοέμβρης δείχνει πάντα το δρόμο

Η εξέγερση του Πολυτεχνείου συμβόλιζε πάντα τη δύναμη των από τα κάτω να ανατρέπουν κυβερνήσεις και καθεστώτα που έμοιαζαν ακλόνητα. Φέτος το Πολυτεχνείο του 2012 δίνει την έμπνευση στα εκατομμύρια των εργατών και της νεολαίας που έδωσαν τη μάχη ενάντια στα μνημόνια και τις επιθέσεις της τρόικας να συνεχίσουν μέχρι την οριστική ανατροπή της παραπαίουσας κυβέρνησης και του συστήματος που γεννά κρίση, φτώχεια, ανεργία και φασισμό.
Φέτος για πρώτη φορά στα χρονικά το πανευρωπαϊκό κίνημα που παλεύει ενάντια στην κρίση και τη λιτότητα δείχνει τη δύναμη του με την πανευρωπαϊκή απεργία στις 14 Νοέμβρη. Όπως το Νοέμβρη του '73 έτσι και σήμερα η γενιά του Πολυτεχνείου ήταν κομμάτι μίας διεθνούς ριζοσπαστικοποίησης που συγκλόνισε τον καπιταλισμό σε όλο τον πλανήτη και έφερε ξανά στην ημερήσια διάταξη την προοπτική για συνολική αλλαγή της κοινωνίας.
Και τότε όπως και σήμερα το παγκόσμιο καπιταλιστικό σύστημα συγκλονίζονταν από μία διεθνή κρίση και αποσταθεροποίηση του αμερικάνικου ιμπεριαλισμού. Ο Νίξον είχε παραδεχθεί την ήττα των Αμερικάνων στο Βιετνάμ, αποσύροντας τα στρατεύματα του. Οι αρχές της δεκαετίας του '70 σηματοδότησαν το τέλος της χρυσής εποχής του καπιταλισμού. Ήταν η αφετηρία της περιόδου κρίσης και υποχώρησης της παγκόσμιας κερδοφορίας και ανάπτυξης, τα αποτελέσματα της οποίας προσπαθούν σήμερα να φορτώσουν στις πλάτες της εργατικής τάξης και της νεολαίας.
Αυτή η κρίση ήταν που έφερε και την πολιτική αποσταθεροποίηση της Χούντας και όλων των δικτατορικών κυβερνήσεων. Η χούντα κατέλαβε την εξουσία τον Απρίλη του '67 με τις ευλογίες της ελληνικής άρχουσας τάξης προκειμένου να βάλει το κίνημα στο “γύψο”. Δύο χρόνια πριν η χώρα είχε συγκλονιστεί από το κίνημα των Ιουλιανών που είχε ρίξει τρεις κυβερνήσεις. Ο κίνδυνος νέων Ιουλιανών οδήγησε την άρχουσα τάξη να στηρίξει τις ελπίδες της στη χούντα.
Έτσι μια ομάδα ανώτερων αξιωματικών με επικεφαλής τον Παπαδόπουλο, κατάργησε την κυβέρνηση, ανέστειλε την ισχύ των περισσότερων άρθρων του Συντάγματος, έβγαλε στην παρανομία όλη την Αριστερά αλλά και όλο τον μέχρι τότε επίσημο πολιτικό κόσμο. Χιλιάδες αριστεροί συνδικαλιστές, αγωνιστές του φοιτητικού κινήματος οδηγήθηκαν στη φυλακή και βασανίστηκαν στα μπουντρούμια της Ασφάλειας, της ΕΣΑ, των ΛΟΚατζήδων. Τα συνδικάτα, οι φοιτητικοί σύλλογοι, οι εφημερίδες, τα θέατρα, οι μουσικοί, όλες οι μορφές της κοινωνικής ζωής μπήκαν κάτω από τον έλεγχο της Ασφάλειας.
Οι τραπεζίτες, οι βιομήχανοι, οι μεγαλέμποροι, στήριξαν τη χούντα γιατί μπορούσε να τους εξασφαλίσει ότι δεν θα επαναλαμβάνονταν τα γεγονότα των Ιουλιανών και ότι η χούντα θα έβαζε με τη σκληρή καταστολή την ταφόπλακα στο κίνημα που είχε αρχίσει να δυναμώνει από τις αρχές της δεκαετίες του ’60, με τα συνδικάτα των Οικοδόμων στην πρώτη γραμμή.
Όπως διαβάζουμε στην τότε εφημερίδα της ΟΣΕ (Οργάνωση Σοσιαλιστική Επανάσταση), Μαμή (Γενάρης-Φλεβάρης του ’72) “Ο Σύνδεσμος Ελλήνων Βιομηχάνων απένειμε στη Χούντα βραβείο για τις καλές της υπηρεσίες στην καπιταλιστική τάξη, ανακοινώνοντας ότι τα κέρδη των “Ανωνύμων Εταιρειών” και των “Εταιρειών Περιορισμένης Ευθύνης” αυξήθηκαν μεταξύ 1965 και 1969 κατά 250%, δηλαδή πέντε φορές πιο γρήγορα από το εθνικό εισόδημα”.
Όμως αυτή η ξέφρενη πορεία της κερδοφορίας άρχισε να μπαίνει σε κρίση. Η νέα εργατική τάξη και οι φοιτητές άρχισαν να ανακαλύπτουν τη δύναμή τους, παρά το γεγονός ότι τα ΔΣ των σωματείων και των φοιτητικών συλλόγων ήταν διορισμένα από τη Χούντα. Η υποψία και μόνο της προσπάθειας οργάνωσης απεργιών μπορούσε να οδηγήσει έναν εργαζόμενο στην καλύτερη περίπτωση σε απόλυση, στην χειρότερη στα μπουντρούμια της ΕΑΤ ΕΣΑ. Η καταστολή και η τρομοκρατία όμως δεν έσωσε τη Δικτατορία.

Μηνύματα

Από όλο τον κόσμο έρχονταν τα μηνύματα ότι οι από τα κάτω αρχίζουν και μπαίνουν δυναμικά στο προσκήνιο. Οι ΗΠΑ που ήταν μισητές για τη στήριξη που έδιναν στο καθεστώς της χούντας ταπεινώνονταν στο Βιετνάμ. Ο Μάης του ’68 στη Γαλλία, το καυτό φθινόπωρο του '69 στην Ιταλία, το αντιπολεμικό κίνημα στις ΗΠΑ, η Άνοιξη της Πράγας, ήταν μηνύματα ότι η δύναμη των από κάτω μπορεί να ρίχνει κυβερνήσεις και καθεστώτα. Η χούντα άρχισε να γίνεται όλο και πιο μισητή και απομονωμένη. Οι καυγάδες στο εσωτερικό της δεν άργησαν να έρθουν.
Από το 1971 ξέσπασαν οι πρώτες απεργίες, με οικονομικά αιτήματα, ενώ από τα τέλη του '72 άρχισαν να μπαίνουν και οι φοιτητές δυναμικά στον αγώνα. Η κατάληψη της Νομικής το Φλεβάρη του ’73 ήταν το πρελούδιο του Πολυτεχνείου. Οι πρώτες αντιδράσεις είχαν τη μορφή αποχής ενάντια στην επιβολή του “Καταστατικού Χάρτη” που ήταν μια προσπάθεια να εφαρμοστεί μια αντιδραστική αναδιάρθρωση στα πανεπιστήμια. Σε πολλές σχολές άρχισαν να δημιουργούνται επιτροπές που είχαν σαν αποτέλεσμα να ξεφεύγει ο έλεγχος από τους διορισμένους συλλόγους.
Η έκρηξη του Πολυτεχνείου στην ουσία χτίζεται βήμα το βήμα από μάχες σε μια σειρά από σχολές ενάντια στον Καταστατικό Χάρτη, τις διώξεις φοιτητών με πειθαρχικά. Εκλεγμένες Επιτροπές καλούν σε αποχές στο ΕΜΠ, στην ΑΣΟΕΕ, στο Πάντειο, στο Φυσικομαθηματικό, στη Νομική, στη ΣΕΛΕΤΕ, στη Σιβιτανίδειο. Η χουντική ΕΦΕΕ ανοίγει θέμα Πανσπουδαστικού Συνεδρίου και αρχίζει τα μαγειρέματα με τα ΔΣ. Μπροστά στο ανέβασμα του κινήματος η χούντα κατεβάζει το νόμο 1347, με βάσει τον οποίο στρατεύονται οι “υπαίτιως απέχοντες” και οι “προτρέποντες εις αποχήν”.
Διαβάζουμε εκπληκτικές περιγραφές από τη Μαμή του Απρίλη του '73. “Τετάρτη 22 του Φλεβάρη στη Νομική. Μαζευόμαστε πάνω από 4.500 φοιτητές. Ψηφίσματα, συνθήματα, τραγούδια στην ταράτσα. Καινούργιος άνεμος μας συνεπαίρνει...είναι το ξύπνημα πάλι του μαζικού κινήματος. Μέσα στη Νομική όσο και στους απ' έξω ο ενθουσιασμός είναι ψηλά. Κατά το απόγευμα σαν απάντηση στην προβοκατόρικη απόπειρα της ΕΚΟΦ να μπει, οχυρώνουμε τις πόρτες, ορίζονται φρουρές. Έξω διαδηλώσεις και συγκρούσεις με την αστυνομία. Αποφασίζουμε να μείνουμε όλη τη νύχτα. Κι αύριο να γίνουν γενικές συνελεύσεις...Το κλίμα του τρόμου έχει σπάσει., έχουμε εμπιστοσύνη στις δυνάμεις μας, γίνονται τόσες συζητήσεις όσες ποτέ πριν...Η μάχη βρίσκεται στο πιο ψηλό της σημείο και τίποτα δεν μπορεί να μειώσει τούτο το κυρίαρχο στοιχείο, το ποιοτικό ανέβασμα του αγώνα. Κεντρικό αίτημα: Ανάκληση του 1347, πίσω οι στρατευμένοι, όχι στην τρομοκρατία”.
Το καλοκαίρι και το φθινόπωρο του '73 ξεσπάνε απεργίες σε μια σειρά εργατικούς χώρους, από τους τυπογράφους με αποτέλεσμα να μην κυκλοφορήσουν εφημερίδες μέχρι τους μεταλλωρύχους αλλά και τους οδηγούς των τρόλεϊ και τη ΔΕΗ-ΠΑΠ. Οι αγρότες των Μεγάρων διαδήλωσαν τον Ιούνη μαζικά στην κεντρική πλατεία ενάντια στην κατάσχεση της γης τους από τη Χούντα. Στις 4 Νοέμβρη το μνημόσυνο του Γ. Παπανδρέου στο Α' Νεκροταφείο μετατράπηκε σε συλλαλητήριο και σε συγκρούσεις με την αστυνομία.

Πολυτεχνείο

Όλα αυτά τα γεγονότα καθόριζαν το κλίμα μέσα στο οποίο ξέσπασε το Πολυτεχνείο. Η απόφαση για κατάληψη του Πολυτεχνείου ήταν μια ενέργεια αυθόρμητη, με την έννοια ότι δεν είχε προαποφασιστεί από καμιά οργάνωση ή κόμμα.
Στις 14 Νοέμβρη, οι φοιτητές της Νομικής συγκεντρώθηκαν στο κτίριο της σχολής για να πραγματοποιήσουν συνέλευση, όπου άρχισε να κυκλοφορεί ότι η αστυνομία χτυπάει φοιτητές στο Πολυτεχνείο. Μετά από πρόταση φοιτητή μέλους της Επαναστατικής Αριστεράς η συνέλευση διακόπτεται και ξεκινά πορεία προς το Πολυτεχνείο. Η χούντα υπολόγισε λαθεμένα ότι η κινητοποίηση θα εκτονώνονταν. Όμως μετά από απόφαση της συνέλευσης η κατάληψη οριστικοποιείται. Μέχρι το βράδυ είχαν συγκεντρωθεί πάνω από 20.000. Τα συνθήματα όπως “κάτω η χούντα”, “Επανάσταση Λαέ”, “Γενική Απεργία”, “Απόψε θα γίνει Ταϊλάνδη” καθώς πριν από ένα μήνα η εξέγερση είχε ανατρέψει το εκεί χουντικό καθεστώς ακούγονταν στους γύρω δρόμους.
Το επόμενο βράδυ συγκαλείται μέσα στο Πολυτεχνείο εργατική συνέλευση που αποφασίζει: “Η συνέλευση των εργατών του Πολυτεχνείου διακηρύχνει: Ο χαραχτήρας του σημερινού αγώνα που ξεκινώντας από τους φοιτητές αγκαλιάζει τώρα όλο το λαό, είναι αγώνας τόσο ενάντια στην στρατιωτική δικτατορία όσο και στα ξένα και ντόπια μονοπώλια που τη γέννησαν και τη στηρίζουν. Είναι αγώνας για το πέρασμα της εξουσίας στον εργαζόμενο λαό και όχι στους δημαγωγούς που επί δεκάδες χρόνια τον καπηλεύονται με τα απατηλά περί “δημοκρατίας” συνθήματά τους. Θεωρώντας το καταληφθέν από τους φοιτητές και τους εργαζόμενους Πολυτεχνείο σαν την πραγματική βάση του αγώνα μας αυτή τη στιγμή, προτείνουμε τη διατήρηση της κατάληψης του και ταυτόχρονα τη δημιουργία μιχτών επιτροπών φοιτητών-εργατών για να μεταφέρουν το μήνυμα του αγώνα σ' όλους τους χώρους συγκέντρωσης των οικοδόμων, στα εργοστάσια, στην σημερινή συγκέντρωση Μεγαριωτών. Οι μιχτές φοιτητικές και εργατικές επιτροπές πρέπει να προπαγανδίζουν το σύνθημα της δημιουργίας επιτροπών στους τόπους δουλειάς, με σκοπό τη δημιουργία προϋποθέσεων για το κατέβασμα των εργαζομένων σε οικονομική και πολιτική απεργία. Κάτω η Χούντα. Εξω οι Αμερικανοί. Εργοστασιακές Επιτροπές. Ο λαός στους δρόμους. Εργάτες, αγρότες, φοιτητές, ενιαίο μέτωπο πάλης”.
Αυτή η δυναμική ήταν πολύ επικίνδυνη όχι μόνο για το μέλλον της χούντας, αλλά συνολικά για το σύστημα. Γι’ αυτό και πνίγηκε στο αίμα. Στις 3 τα ξημερώματα του Σαββάτου ένα από τα τανκς που έβγαλε η χούντα στους δρόμους γκρέμισε την πύλη του Πολυτεχνείου. Η χούντα κέρδισε μερικούς μήνες ζωής. Το μήνυμα της εξέγερσης του Πολυτεχνείου όμως, εμπνέει ακόμα και σήμερα κάθε κατάληψη και κάθε αγώνα κόντρα στην κυβέρνηση και τα αφεντικά.

Διαβάστε επίσης

Δεν υπάρχει δρόμος κοινοβουλευτικός 

 

Εργατική Αλληλεγγύη 

Οι εξεγέρσεις των “Κάφρων” αποτελούν παράδειγμα προς μίμηση.

Η λέξη Κάφρος προέρχεται από τα αραβικά και αρχικά σήμαινε “άπιστος”. Με αυτή αποκαλούσαν τους Αφρικανούς που δεν είχαν ασπαστεί το Ισλάμ. Στη συνέχεια όμως οι Άγγλοι και οι υπόλοιποι αποικιοκράτες χρησιμοποίησαν τη λέξη για διάφορους λαούς που προσπαθούσαν να υποδουλώσουν. Στα τέλη του 19ου αιώνα ξέσπασαν οι λεγόμενες “εξεγέρσεις των Κάφρων” ενάντια στους Άγγλους, οι οποίοι όπως είναι φυσικό έλεγαν πως οι άνθρωποι ξεσηκώνονταν επειδή είναι “απολίτιστοι”. Μέχρι και το τέλος του απαρτχάιντ το 1991, οι λευκοί της Νότιας Αφρικής αποκαλούσαν όποιον υποστήριζε το δίκιο της μαύρης πλειοψηφίας “αδερφό των Κάφρων”. Οπότε, αν θέλει ο Μητρόπουλος να ειρωνευτεί τους Κασιδιάρηδες ας διαλέξει άλλο παράδειγμα από τους “Κάφρους”. Οι εξεγέρσεις των “Κάφρων” αποτελούν παράδειγμα προς μίμηση.

Εργατική Αλληλεγγύη

Τζούλι Γουότερσον 1958 - 2012

Διήμερο συζητήσεων 1 και 2 Δεκέμβρη: Για μια σοσιαλιστική διέξοδο από την κρίση

Μενέλαος Χαραλαμπίδης: Η εμπειρία της Κατοχής και της Αντίστασης στην Αθήνα

Από την προσφυγιά στην Αντίσταση

Οι πρόσφυγες που ήρθαν το 1922-23 στην Ελλάδα από την Μικρά Ασία και τον Πόντο αντιμετώπισαν ένα συστηματικό ρατσισμό από την μοναρχική δεξιά και την πιο άγρια εκμετάλλευση από την αστική τάξη συνολικά. Στην Αθήνα και τον Πειραιά (αλλά και σε άλλες μεγάλες πόλεις) πάλεψαν να επιβιώσουν σε άθλιους συνοικισμούς με παράγκες, κάνοντας τα πάντα για το μεροκάματο. Αυτός ο «περιθωριοποιημένος» κόσμος, βρέθηκε στην εμπροσθοφυλακή των μεγάλων πολιτικών και κοινωνικών συγκρούσεων της Αντίστασης, στήριξε μαζικά το ΕΑΜ, τον ΕΛΑΣ, το ΚΚΕ. Οι ανατολικές συνοικίες έγιναν το ματωμένο προπύργιο της Αντίστασης.
Το βιβλίο του Μενέλαου Χαραλαμπίδη είναι μια απόπειρα να καταγραφεί και να αναλυθεί αυτή η πορεία από τη δεκαετία του 1920 μέχρι την απελευθέρωση της Αθήνας τον Οκτώβρη του 1944, στην Καισαριανή, τον Βύρωνα, τον Υμηττό, την Γούβα και το Παγκράτι. Η τελευταία συνοικία δεν ήταν προσφυγική, αλλά για γεωγραφικούς και άλλους λόγους, π.χ. το Γυμνάσιό της εξυπηρετούσε όλες τις άλλες, πολιτικά και στρατιωτικά αποτελούσε «συγκοινωνούν δοχείο».
Η διαπίστωση της Εισαγωγής του βιβλίου ότι: «Η Κατοχή λειτούργησε ως καταλύτης πολιτικοκοινωνικών διεργασιών που είχαν την αφετηρία τους στην περίοδο του Μεσοπολέμου», είναι μια σωστή αφετηρία. Ο συγγραφέας για παράδειγμα, μας θυμίζει την εμπρηστική αρθρογραφία του Γ.Α Βλάχου της Καθημερινής κατά των προσφύγων: «Η Αθήνα δεν είναι πια πόλη των ΄καθαρών Ελλήνων αλλά πόλη των προσφύγων». Από την άρχουσα τάξη και τα κόμματά της οι πρόσφυγες δέχονταν είτε τον πιο χυδαίο ρατσισμό είτε την «προστασία» των διάφορων πολιτικάντηδων της βενιζελικής παράταξης. Από τη δεκαετία του ’30, όμως, μια νέα δύναμη αρχίζει να κάνει αισθητή την παρουσία της στους συνοικισμούς: το ΚΚΕ. Τα μέλη του μπαίνουν μπροστά για να οργανώσουν τους πρόσφυγες για να διεκδικήσουν οι ίδιοι.
Στην Καισαριανή, μια συνοικία όπου η συντριπτική πλειοψηφία είναι χειρώνακτες εργάτες, ιδρύεται το 1933 Σύλλογος Φτωχών Προσφύγων. Οι κομμουνιστές πρωτοστατούν στις διεκδικήσεις ακόμα για να αδειάσουν οι βόθροι της γειτονιάς, να έρθει το «σκατατζίδικο» του δήμου. Μαζί με την διακίνηση των κομματικών εντύπων στις γειτονιές και μια σειρά άλλες πρωτοβουλίες, το κόμμα ρίχνει ρίζες στις ανατολικές συνοικίες και συνολικά στους πρόσφυγες εργάτες. Αυτό αντανακλάται και στο στελεχικό δυναμικό του. Το 1936: «εννιά από τα δεκαέξι μέλη της Κεντρικής Επιτροπής και πέντε από τα έξι μέλη του Πολιτικού Γραφείου» είναι πρόσφυγες.
Περνώντας στην περίοδο της Κατοχής, ο Χαραλαμπίδης δείχνει πως η οργάνωση των μαζικών διεκδικητικών αγώνων από το ΕΑΜ το 1942-43 για την αντιμετώπιση της πείνας καταρχήν, δίνει την δυνατότητα στις οργανώσεις να κυριαρχήσουν πολιτικά σε αυτές τις γειτονιές και από ένα σημείο και μετά να αντιμετωπίσουν επιτυχημένα, με βαριές θυσίες σε αίμα όμως, την ένοπλη βία των Ταγμάτων Ασφαλείας, της Ειδικής Ασφάλειας, της Χωροφυλακής, των «εθνικιστικών οργανώσεων», και των Γερμανών.
Ο Χαραλαμπίδης επισημαίνει πολύ σωστά ότι: «Αυτό που έκανε τους κατοίκους της Αθήνας να συλλάβουν μια ‘άλλη κατάσταση πραγμάτων’… δεν ήταν η σκληρή πραγματικότητα που βίωναν, αλλά η συνειδητοποίηση, μέσα από την αντιστασιακή εμπειρία – ότι είναι δυνατή η ύπαρξη ΄μιας άλλης κατάστασης πραγμάτων».
Όμως, το βιβλίο πάσχει από μια σειρά αδυναμίες. Ο συγγραφέας κάνει σαρωτικές εκτιμήσεις για τις πολιτικές και κοινωνικές διεργασίες και εξελίξεις στην Αθήνα, όπως μαρτυράει και ο τίτλος του βιβλίου, που βασίζονται περισσότερο στις δικές του αντιλήψεις παρά στην έρευνα που έχει κάνει. Για παράδειγμα, προσπαθεί να εξηγήσει το γεγονός ότι προσφυγικές συνοικίες όπως η Νέα Ιωνία και η Νέα Φιλαδέλφεια δεν έγιναν κέντρο της ένοπλης αντίστασης με τον τρόπο που έγιναν η Καισαριανή ή ο Βύρωνας. Αποδίδει τη διαφορά όχι μόνο σε χωροταξικούς παράγοντες, πχ οι ανατολικές συνοικίες έχουν πρόσβαση στον Υμηττό, αλλά και στο ότι στην πρώτη περίπτωση οι οργανώσεις ήταν δομημένες περισσότερο «ταξικά» με βάση τα εργοστάσια ενώ στις δεύτερες αγκάλιαζαν την «κοινότητα» και είχαν περισσότερο εύρος και βάθος. Πέρα από άλλα, του διαφεύγει το απλό γεγονός ότι ηγεσία του ΚΚΕ και του ΕΑΜ επέλεξε συνειδητά τις ανατολικές συνοικίες για την εγκατάσταση κεντρικών μηχανισμών τους (πχ παράνομα τυπογραφεία, κεντρικές γιάφκες) για μια σειρά «τεχνικούς» λόγους, πολύ πριν αυτές οι γειτονιές αποκτήσουν τη – δικαιολογημένη – φήμη που απέκτησαν στη συνέχεια.
Είναι πραγματικά περίεργο, μια μελέτη για την εμπειρία της Κατοχής, να καταφέρνει σε σχεδόν τετρακόσιες σελίδες να αναφέρει μόνο δυο φορές το Εργατικό ΕΑΜ και να υποβαθμίζει μέχρι εξαφάνισης τις μαζικές απεργίες του 1942-43. Ενώ δίνει μια πολύ ζωντανή εικόνα για την διαφθορά και την ανεπάρκεια των συσσιτίων του κράτους και της Εκκλησίας το 1941-42, επικεντρώνεται στην «προνοιακή πολιτική» του ΕΑΜ και αγνοεί το κύμα των απεργιών το φθινόπωρο του 1942 που επέβαλε τον έλεγχο των εργατών σε πολλούς κλάδους στα συσσίτια και στη διανομή τροφίμων. Ο Χαραλαμπίδης καταγράφει πχ άρθρο της «Νεολαίας», της εφημερίδας της ΟΚΝΕ, τον Φλεβάρη του 1942 που ενημερώνει για κινητοποιήσεις στον Βύρωνα με αιτήματα για το συσσίτιο και προέτρεπε: «οι σιτιζόμενοι πρέπει να συνεχίσουν τις κινητοποιήσεις, να εκλέξουνε μόνιμη επιτροπή και να παλέψουν να περάση σ’ αυτή η διεύθυνση του συσσιτίου». Πολύτιμη πληροφορία, αλλά δεν πρόκειται περί προνοιακής πολιτικής, αλλά συνδικαλιστικής-διεκδικητικής έστω κι αν το πεδίο της ήταν η γειτονιά.
Αντίθετα, ο συγγραφέας θεωρεί πιο σημαντικές μορφές οργάνωσης τις «Λαϊκές Επιτροπές» που εμφανίστηκαν το φθινόπωρο του 1943 σε διάφορες συνοικίες με βασικό έργο το οργανωμένο άνοιγμα αποθηκών των μεγαλο-μαυραγοριτών. Υποστηρίζει ότι ήταν η έκφραση της «λαϊκής εξουσίας» του βουνού στις συνθήκες της πόλης. Το πρόβλημα είναι ότι οι πηγές δεν στηρίζουν αυτή την άποψη. Οι «Λαϊκές Επιτροπές» εξαφανίστηκαν τόσο γρήγορα όσο εμφανίστηκαν. Αντίθετα, το Εργατικό ΕΑΜ, δηλαδή οι οργανώσεις στους χώρους δουλειάς, επέζησαν ακόμα και από την ήττα του Δεκέμβρη και έπαιξαν κεντρικό ρόλο στην ανάκαμψη του κινήματος το 1945-46. Ακόμα και ο ΕΛΑΣ της Αθήνας στρατολόγησε τα μέλη του αρχικά στους χώρους δουλειάς (ο «συνδικαλιστικός ΕΛΑΣ») και από το 1943 τα «μετέταξε» στις συνοικίες.
Την ίδια βιασύνη επιδεικνύει και όταν αναφέρεται στην άλλη πλευρά. Ο ισχυρισμός για παράδειγμα ότι η Αστυνομία Πόλεων, σε αντίθεση με την Χωροφυλακή, «δεν συμμετείχε ενεργά στη δίωξη των μελών του εαμικού κινήματος» κάτι που αποδεικνύει τη δυνατότητα «ελιγμών και επιλογών που μπορούσαν να αποτρέψουν την άμεση συνεργασία με τους κατακτητές». Το «Μηχανοκίνητο» του Μπουραντά, ανήκε στην Αστυνομία Πόλεων, και αυτό δεν το εμπόδιζε να παίζει πρωταγωνιστικό ρόλο στις αιματοβαμμένες επιδρομές στις συνοικίες. Ούτε τα αστυνομικά τμήματα είχαν κάποιο πρόβλημα να είναι η βάση εξόρμησης για τα μπλόκα (γεγονός που καταγράφει ο ίδιος ο συγγραφέας).
Εδώ τίθεται ένα γενικότερο ζήτημα. Η ανάλυση εκείνης της περιόδου είναι ανεπαρκής αν δεν συμπεριλαμβάνει και την απέναντι μεριά: την άρχουσα τάξη, τους κρατικούς και άλλους μηχανισμούς της και την πολιτική τους. Γι’ αυτό τον σκοπό απαιτούνται άλλα μεθοδολογικά εργαλεία πέρα από την καταγραφή αποσπασματικών εμπειριών κάποιων από τους συμμετέχοντες.
Συμπερασματικά, πρόκειται για ένα βιβλίο με πολλές σωστές αναφορές και χρήσιμες πληροφορίες που το κάνουν ενδιαφέρον. Αλλά στηρίζεται και σε κάμποσες λάθος αντιλήψεις που αδυνατίζουν το συνολικό αποτέλεσμα.

Τιμή 21€, 382 σελίδες, Εκδόσεις Αλεξάνδρεια

Σοσιαλισμός από τα Κάτω